Sıkça Sorulan Sorular: Kanser ve Onkoloji

Kemoterapi, hızla bölünen kanser hücrelerini hedef alan ilaçlarla yapılan bir tedavidir.

İlaçlar çoğunlukla damar yoluyla serum şeklinde verilir; bazıları ağızdan tablet olarak, bazıları ise deri altından uygulanır. Tedavi genellikle “kür” adı verilen dönemler hâlinde planlanır: ilaç günlerini, vücudun toparlanmasına izin veren dinlenme aralıkları izler. Kür sayısı ve süresi; kanserin türüne, evresine, tedavinin amacına ve ilaçlara verilen yanıta göre değişir. Kemoterapi tek başına ya da ameliyat, radyoterapi, immünoterapi veya akıllı ilaçlarla birlikte kullanılabilir. Uygulamalar çoğu zaman günübirlik tedavi ünitelerinde yapılır ve her kürden önce kan değerleri ile genel durum kontrol edilir.

Her kemoterapi saç dökülmesine yol açmaz; dökülme olursa saçlar tedavi bittikten sonra genellikle yeniden çıkar.

Saç kaybı kullanılan ilaca ve doza bağlıdır; bazı ilaçlar belirgin dökülme yaparken bazıları yalnızca incelmeye neden olur ya da saçı hiç etkilemez. ABD Ulusal Kanser Enstitüsü’ne göre saçlar çoğunlukla kemoterapi bittikten 2–3 ay sonra çıkmaya başlar; yeni saçlar ilk dönemde daha ince, farklı dokuda ya da renkte olabilir. Bazı merkezlerde, belirli tedavilerde dökülmeyi azaltmak için saçlı deri soğutma yöntemleri uygulanabilir. Tedaviden önce ilaçlarınızın saç üzerindeki olası etkisini sormanız, peruk ya da başörtüsü gibi hazırlıkları önceden planlamanızı kolaylaştırır.

Kemoterapi sırasında 38 °C veya üzerinde ateş, beklemeden tedavi ekibinize haber vermeniz gereken acil bir durumdur.

Kemoterapi, enfeksiyonla savaşan beyaz kan hücrelerini geçici olarak azaltabilir; bu dönemde ateş bir enfeksiyonun tek belirtisi olabilir ve tablo hızla ağırlaşabilir. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), 38 °C ve üzerindeki ateşte gece bile olsa hekimin hemen aranmasını önerir. Evde çalışan bir termometre bulundurmak ve üşüme, titreme ya da halsizlik hissettiğinizde ateşinizi ölçmek önemlidir. Acil servise başvurursanız kemoterapi aldığınızı mutlaka belirtin. Hekiminize danışmadan ateş düşürücü ya da antibiyotik kullanmak belirtileri gizleyebilir.

Kemoterapi, kemik iliğindeki hızlı bölünen kan yapıcı hücreleri de etkilediği için kan değerleri geçici olarak düşebilir.

Beyaz kan hücrelerinin azalması enfeksiyon riskini, kırmızı kan hücrelerinin azalması (kansızlık) halsizlik ve nefes darlığını, trombositlerin azalması ise morarma ve kanama eğilimini artırabilir. CDC’ye göre beyaz kan hücreleri çoğunlukla bir kemoterapi dozunun bitiminden 7–12 gün sonra en düşük düzeye iner. Bu nedenle kürlerden önce kan sayımı yapılır; değerler yeterince toparlanmamışsa tedavi ertelenebilir, doz ayarlanabilir ya da kan yapımını destekleyen ilaçlar kullanılabilir. Değerler genellikle kürler arasında yeniden yükselir.

Evet; kemoterapiye bağlı bulantı ve kusma, uygun ilaçlarla çoğu hastada önlenebilir ya da belirgin biçimde azaltılabilir.

Her kemoterapi ilacının bulantı yapma olasılığı farklıdır. ASCO ve MASCC/ESMO kılavuzları, bu olasılığa göre tedaviden önce ve sonra hangi bulantı önleyici ilaçların verileceğini tanımlar. İlaçların önerilen saatlerde, bulantı başlamadan alınması önemlidir. Az ve sık yemek, yağlı ve keskin kokulu yiyeceklerden kaçınmak ve sıvıları yudum yudum içmek de yardımcı olabilir. İlaçlara rağmen kusma sürüyorsa, sıvı tutamıyorsanız ya da idrarınız azaldıysa tedavi ekibinize haber verin; ilaç planı yeniden düzenlenebilir.

Birçok kişi kemoterapi sırasında işine ve günlük hayatına, gerekirse bazı düzenlemelerle devam edebilir.

Bunu belirleyen başlıca etkenler; tedavinin yoğunluğu, kür sıklığı, yan etkiler, işin fiziksel yükü ve enfeksiyon riski taşıyıp taşımadığıdır. Yorgunluk çoğu zaman kürden sonraki günlerde artar; bu dönemleri hafif tutan bir çalışma planı, esnek saatler ya da evden çalışma seçenekleri yararlı olabilir. Kalabalık ortamlarda el hijyenine dikkat etmek ve kan değerlerinin düşük olduğu günlerde ek önlem almak gerekir. Dinlenmeye ve hafif fiziksel aktiviteye zaman ayırmanız önerilir. Çalışma koşullarınızı tedavi ekibinizle konuşmanız, size uygun dengeyi bulmanıza yardımcı olur.

İmmünoterapi, bağışıklık sisteminin kanser hücrelerini tanıyıp onlara karşı harekete geçmesine yardımcı olan bir tedavi yaklaşımıdır.

Onkolojide en sık kullanılan türü, bağışıklık hücreleri üzerindeki “fren” sinyallerini engelleyen bağışıklık kontrol noktası inhibitörleridir. Akciğer, melanom, böbrek, mesane, baş-boyun ve bazı sindirim sistemi kanserleri gibi farklı tümörlerde, belirli evre ve koşullarda kullanılır. Her hastaya uygun değildir; kanserin türü, evresi ve bazen PD-L1 düzeyi ya da mikrosatellit instabilitesi (MSI) gibi biyobelirteçler karar için değerlendirilir. İmmünoterapi tek başına ya da kemoterapi gibi diğer tedavilerle birlikte verilebilir.

İmmünoterapinin yan etkileri, uyarılan bağışıklık sisteminin sağlıklı dokuları da etkilemesinden kaynaklanır ve vücudun hemen her organında görülebilir.

Sık görülenler arasında yorgunluk, kaşıntı ve döküntü, ishal ve tiroit bezi işlev bozuklukları yer alır; daha seyrek olarak akciğer, karaciğer, böbrek, bağırsak veya hormon bezlerinde iltihaplanma gelişebilir. Bu etkiler tedavinin ilk haftalarında olabileceği gibi aylar sonra, hatta tedavi bittikten sonra da ortaya çıkabilir. Erken fark edildiklerinde çoğu zaman kortikosteroid gibi ilaçlarla kontrol altına alınabilirler. Yeni başlayan öksürük, nefes darlığı, ishal, belirgin yorgunluk veya sarılık gibi değişiklikleri ertelemeden tedavi ekibinize bildirmeniz önemlidir.

“Akıllı ilaç” olarak bilinen hedefe yönelik tedaviler, kanser hücrelerinin büyümesini sağlayan belirli gen değişikliklerini veya proteinleri hedef alan ilaçlardır.

Örneğin bazı akciğer kanserlerinde EGFR veya ALK değişikliklerini, bazı meme kanserlerinde HER2 proteinini hedefleyen ilaçlar bulunur. Bu ilaçlar ağızdan tablet ya da damar yoluyla verilebilir. Etkili olabilmeleri için tümörde ilgili hedefin bulunması gerekir; bu nedenle tedaviden önce patoloji ve moleküler testler yapılır. Hedefe yönelik tedavilerin yan etkileri kemoterapiden farklı olabilir; döküntü, ishal, karaciğer testlerinde değişiklik ve tansiyon yüksekliği bunlar arasındadır. “Akıllı” ifadesi yan etkisiz olduğu anlamına gelmez; düzenli takip gerekir.

Bu tedavilerden önce genellikle tümör dokusunda ya da kanda biyobelirteç (moleküler) testleri yapılır.

Patolojide immünohistokimya yöntemiyle HER2 veya PD-L1 gibi proteinler değerlendirilebilir; yeni nesil dizileme (NGS) gibi yöntemlerle EGFR, ALK, KRAS ve BRAF gibi gen değişiklikleri birlikte incelenebilir. Tümör dokusu yetersizse, kanda dolaşan tümör DNA’sına bakılan “sıvı biyopsi” kullanılabilir. Hangi testin gerektiği kanser türüne, evresine ve güncel kılavuzlara göre belirlenir; her hastada aynı panel istenmez. Bu testler bazen kalıtsal bir yatkınlığa da işaret edebilir; böyle bir durumda ayrıca genetik danışmanlık önerilir.

Hayır; yediğiniz şekerin kanseri büyüttüğünü ya da şekeri kesmenin kanseri küçülttüğünü gösteren bilimsel bir kanıt yoktur.

Kanser hücrelerinin normal hücrelere göre daha fazla glikoz kullandığı doğrudur; ancak vücut, şeker yemeseniz bile kan şekerini diğer besinlerden ve kendi depolarından sağlar. ABD Ulusal Kanser Enstitüsü de bu yaygın inanışın doğru olmadığını belirtir. Bununla birlikte fazla şekerli beslenme kilo artışına yol açabilir; fazla kilo ise birçok kanser türünün riskini artıran bir etkendir. Tedavi sırasında şekeri tamamen yasaklamak yerine dengeli beslenmek ve özellikle iştahsızlık yaşayan hastalarda kilo kaybını önlemek önceliklidir. Diyabetiniz varsa beslenme planınız ayrıca düzenlenir.

Tedavi sırasında temel amaç, yeterli enerji ve protein alarak kilo ve kas kaybını önlemektir.

Avrupa Klinik Beslenme ve Metabolizma Derneği (ESPEN) kılavuzu, kanser hastalarında günlük protein alımının vücut ağırlığının kilogramı başına 1 gramın üzerinde, mümkünse 1,5 grama kadar olmasını önerir. Et, balık, yumurta, süt ürünleri ve baklagiller iyi protein kaynaklarıdır. İştahsızlıkta az ve sık öğünler ile enerjisi yüksek ara öğünler yardımcı olabilir. Bağışıklığın düştüğü dönemlerde gıda güvenliğine dikkat edilmeli; çiğ ya da az pişmiş et ve yumurta ile pastörize edilmemiş süt ürünlerinden kaçınılmalıdır. İstemsiz kilo kaybı varsa diyetisyen desteği değerlendirilir.

Tedavi ekibinize danışmadan bitkisel ürün, vitamin veya takviye kullanmamanız önerilir.

Hiçbir bitkisel ürünün kanseri tedavi ettiği bilimsel olarak gösterilmemiştir; bazıları ise kemoterapi, akıllı ilaçlar veya radyoterapiyle etkileşerek tedavinin etkisini azaltabilir ya da yan etkileri artırabilir. Örneğin sarı kantaronun bazı kanser ilaçlarının kandaki düzeyini düşürebildiği, greyfurtun ise bazı ilaçların düzeyini yükseltebildiği bilinmektedir. Yüksek doz antioksidanlar ve “doğal” olarak tanıtılan karışımlar da zararsız olmayabilir. Kullandığınız ya da kullanmayı düşündüğünüz tüm ürünleri, kutularıyla birlikte hekiminize göstermeniz güvenli bir yaklaşımdır.

Evet; durumunuza uygun düzenli fiziksel aktivite, tedavi sırasında ve sonrasında genellikle önerilir.

Araştırmalar, egzersizin kanserle ilişkili yorgunluğu azaltabildiğini ve kas gücünü, fiziksel işlevi ve ruh hâlini destekleyebildiğini göstermektedir. Dünya Sağlık Örgütü yetişkinler için haftada 150–300 dakika orta yoğunlukta aktivite önerir; tedavi gören kişilerde bu hedefe kademeli olarak ve kişinin durumuna göre yaklaşılır. Yürüyüş, hafif direnç egzersizleri ve esneme hareketleri iyi bir başlangıç olabilir. Kan değerlerinin çok düşük olduğu, ateşin bulunduğu, kemiklerde yayılımın olduğu ya da belirgin halsizlik yaşanan dönemlerde egzersiz planı hekiminizle birlikte düzenlenmelidir.

Çoğu kanser hastası için grip aşısı gibi inaktif (ölü) aşılar önerilir; canlı aşılar ise tedavi sırasında genellikle yapılmaz.

Kemoterapi bağışıklık sistemini zayıflattığı için enfeksiyonlar daha ağır seyredebilir; inaktif aşılar bu riski azaltmaya yardımcı olabilir. Zamanlama önemlidir; aşıya yanıtı artırmak için çoğu zaman kürler arasında, kan değerlerinin uygun olduğu bir dönem tercih edilir. Kızamık-kızamıkçık-kabakulak ve suçiçeği gibi canlı aşılar ise bağışıklığı baskılanmış kişilerde risk oluşturabilir. Ev halkının aşılarını güncel tutması da hastayı korumanın bir yoludur. Hangi aşının ne zaman yapılacağını onkoloğunuzla birlikte planlamanız gerekir.

Sağlık Bakanlığı’nın ulusal meme kanseri tarama programında 40–69 yaş arasındaki kadınlara iki yılda bir mamografi önerilir.

Program kapsamında ayrıca yılda bir klinik meme muayenesi yapılması ve kadınların ayda bir kendi kendine meme muayenesi için bilgilendirilmesi yer alır. Taramalar Kanser Erken Teşhis, Tarama ve Eğitim Merkezleri (KETEM) ve aile hekimleri aracılığıyla yürütülür. Ailesinde genç yaşta meme veya yumurtalık kanseri bulunan, BRCA gibi kalıtsal bir değişiklik taşıyan ya da daha önce göğüs bölgesine radyoterapi almış kadınlarda taramaya daha erken başlanması veya MR eklenmesi gerekebilir. Memede kitle, akıntı ya da ciltte değişiklik fark ederseniz tarama zamanını beklemeden hekime başvurmalısınız.

Ulusal programda 30–65 yaş arasındaki kadınlara beş yılda bir HPV testi ile rahim ağzı kanseri taraması yapılır.

HPV (insan papilloma virüsü), rahim ağzı kanserlerinin büyük çoğunluğundan sorumlu olan bir virüstür. Test, kanser gelişmeden önceki dönemde riskli enfeksiyonları ve hücre değişikliklerini yakalamayı amaçlar; gerekli durumlarda HPV testine smear (servikal sitoloji) incelemesi eşlik eder. Sonucu pozitif olan kadınlar kolposkopi gibi ileri değerlendirmeler için yönlendirilir. Taramalar KETEM’lerde ve aile hekimliği birimlerinde yapılır. Dünya Sağlık Örgütü, HPV aşısının öncelikle 9–14 yaş arasındaki kız çocuklarına yapılmasını önerir; aşılanmış kadınların da taramaya katılması gerekir.

Ulusal programda 50–70 yaş arasındaki kadın ve erkeklere iki yılda bir gaitada gizli kan testi ve on yılda bir kolonoskopi önerilir.

Gaitada gizli kan testi, gözle görülmeyen kanamaları saptayarak ileri inceleme gereken kişileri belirlemeye yardımcı olur. Kolonoskopi ise kalın bağırsağın doğrudan incelenmesini ve kansere dönüşebilecek poliplerin çoğu zaman aynı işlemde alınmasını sağlar. Birinci derece yakınında kolorektal kanser bulunan, iltihabi bağırsak hastalığı olan veya kalıtsal bir sendrom taşıyan kişilerde taramaya daha erken başlanması ve daha sık yapılması gerekebilir. Dışkıda kan, dışkılama alışkanlığında kalıcı değişiklik, açıklanamayan kansızlık ya da kilo kaybı varsa yaş beklenmeden değerlendirme yapılmalıdır.

Akciğer kanseri taraması Türkiye’deki ulusal tarama programları arasında yer almıyor; ancak bazı uluslararası kılavuzlar yüksek riskli kişilerde düşük doz tomografiyle tarama önermektedir.

Ülkemizde ulusal programlar meme, rahim ağzı ve kolorektal kanserleri kapsar. ABD Koruyucu Hizmetler Görev Gücü (USPSTF), 50–80 yaş arasında, en az 20 paket-yıl sigara öyküsü olan ve halen içen ya da son 15 yıl içinde bırakmış kişilerde yılda bir düşük doz bilgisayarlı tomografi önermektedir. Taramanın yararları ile yanlış pozitif sonuçlar, ek tetkikler ve radyasyon gibi olası zararları kişiyle birlikte değerlendirilmelidir. Akciğer kanserinden korunmanın temel yolu sigarayı bırakmaktır. Geçmeyen öksürük, kanlı balgam veya nefes darlığı varsa hekime başvurulmalıdır.

Hayır; PSA testi herkese rutin olarak önerilen bir tarama değildir, yararları ve olası zararları konuşularak bireysel karar verilir.

PSA, prostat kanserinde yükselebilen bir kan değeridir; ancak prostat büyümesi, iltihap ve bazı işlemlerden sonra da artabilir. Tarama bazı erkeklerde prostat kanserini erken yakalayabilir, ancak hiçbir zaman sorun yaratmayacak tümörlerin saptanmasına ve gereksiz tedavilere de yol açabilir. Bu nedenle ABD Koruyucu Hizmetler Görev Gücü (USPSTF), 55–69 yaş arasındaki erkeklerde kararın kişinin değerleri dikkate alınarak bireysel olarak verilmesini önerir. Ailesinde erken yaşta prostat kanseri bulunanlar veya BRCA2 gibi bir değişiklik taşıyanlar için daha erken değerlendirme gerekebilir.

Evet; yaş tek başına kemoterapi yapılmaması için bir neden değildir.

Tedavi kararında takvim yaşından çok, kişinin genel sağlık durumu, günlük yaşamdaki bağımsızlığı, eşlik eden hastalıkları, beslenmesi ve kendi beklentileri belirleyicidir. Aynı yaştaki iki kişiden biri yoğun bir tedaviyi iyi tolere edebilirken diğeri için daha hafif bir tedavi planı uygun olabilir. İleri yaştaki hastalarda ilaç dozları böbrek ve karaciğer işlevine göre ayarlanabilir, yan etkiler daha sık izlenir. Bazı durumlarda kemoterapi yerine hedefe yönelik tedavi, hormon tedavisi ya da destek tedavileri ön plana çıkabilir. Amaç, yaşam süresinin yanında yaşam kalitesini de korumaktır.

Geriatrik değerlendirme, ileri yaştaki kanser hastasında tedavi kararından önce fiziksel, zihinsel ve sosyal durumun sistematik olarak incelenmesidir.

Günlük yaşam aktiviteleri, düşme öyküsü, eşlik eden hastalıklar, kullanılan ilaçlar, beslenme durumu, hafıza ve ruh hâli gibi alanlar kısa ölçeklerle değerlendirilir. Amerikan Klinik Onkoloji Derneği (ASCO), kemoterapi planlanan 65 yaş ve üzerindeki hastalarda geriatrik değerlendirme yapılmasını önerir. Bu değerlendirme, tedavinin yan etki riskini öngörmeye, gözden kaçabilecek sorunları (örneğin beslenme yetersizliği veya düşme riski) fark etmeye ve fizyoterapi, diyetisyen ya da sosyal destek gibi ek önlemleri planlamaya yardımcı olur. Sonuçlar, hasta ve yakınlarıyla ortak karar vermeyi kolaylaştırır.

Birden fazla ilaç kullanan yaşlı hastalarda, kanser tedavisiyle olası etkileşimler ve yan etkiler açısından tüm ilaç listesinin gözden geçirilmesi gerekir.

İleri yaşta tansiyon, şeker, kalp ve kan sulandırıcı ilaçlar sık kullanılır; bunların bazıları kemoterapi, akıllı ilaçlar veya destek tedavileriyle etkileşebilir. Muayeneye reçeteli ilaçların yanı sıra reçetesiz ağrı kesicileri, vitaminleri ve bitkisel ürünleri de kutularıyla getirmek değerlendirmeyi kolaylaştırır. Gereksiz hâle gelmiş ilaçların hekim kontrolünde azaltılması, düşme ve yan etki riskini düşürebilir. İlaçların düzenli kullanılması için haftalık ilaç kutuları, yazılı bir plan ya da bir yakının desteği yardımcı olur. ASCO geriatri kılavuzu da ilaç gözden geçirmesini değerlendirmenin bir parçası olarak önerir.

Evet, doğrudur; ikinci görüş almak hastanın doğal hakkıdır ve onkolojide yaygın olarak kabul gören bir uygulamadır.

Özellikle nadir görülen bir tanı, birden fazla tedavi seçeneği, büyük bir ameliyat kararı ya da tedaviye rağmen ilerleme gibi durumlarda başka bir uzmanın değerlendirmesi seçenekleri netleştirmeye ve kararınızı daha güvenle vermenize yardımcı olabilir. Çoğu hekim bu talebi anlayışla karşılar ve belgelerin hazırlanmasına destek olur. İkinci görüş, mevcut tedavinizi bırakmanız gerektiği anlamına gelmez; çoğu zaman mevcut planın doğrulanması ya da bazı düzenlemeler önerilmesiyle sonuçlanır. Önemli olan, süreci geciktirmeden ve tedavi ekibinizle iletişimi sürdürerek ilerlemektir.

İkinci görüş için tanınızı, hastalığın evresini ve bugüne kadarki tedavilerinizi gösteren güncel belgeler gerekir.

Bunların başında patoloji raporu (biyopsi ve varsa ameliyat raporu) gelir; moleküler veya genetik test sonuçlarınız varsa onları da ekleyin. BT, MR ve PET-BT gibi görüntülemelerin raporları önemlidir; gerekirse görüntülerin kendisi de istenebilir. Epikriz (taburcu özeti), ameliyat notu, aldığınız tedavilerin adları, tarihleri ve dozları ile son kan tahlilleri değerlendirmeyi kolaylaştırır. Kullandığınız ilaçların listesini ve eşlik eden hastalıklarınızı da belirtin. Belgeleri tarih sırasına göre düzenlemek, değerlendirmenin daha hızlı ve eksiksiz yapılmasına yardımcı olur.

İkinci görüş talebinizi, mevcut rapor ve görüntüleme sonuçlarınızı 0530 250 54 85 numaralı WhatsApp hattına göndererek iletebilirsiniz.

Sayfadaki “İkinci Görüş” düğmesi sizi İkinci Görüş sayfasına götürür; oradaki “WhatsApp ile İkinci Görüş” düğmesi hazır bir mesajla yazışmayı başlatır, ardından patoloji, görüntüleme ve epikriz raporlarınızı ekleyebilirsiniz. Belgeleriniz, poliklinik randevunuzun planlanması ve dosyanızın hazırlanması için kullanılır. Değerlendirme Mersin Üniversitesi Onkoloji Hastanesi polikliniğinde, yüz yüze yapılır. WhatsApp üzerinden tanı konmaz ve tedavi önerisi verilmez. Acil bir sağlık sorununuz varsa beklemeden en yakın acil servise başvurmalısınız. Belgelerinizi paylaşırken yalnızca değerlendirme için gerekli olanları göndermeniz ve kimlik bilgilerinizi gereksiz yere paylaşmamanız önerilir. Ayrıntılar için İkinci Görüş ve Aydınlatma Metni sayfalarına bakabilirsiniz.

Randevu için WhatsApp üzerinden yazabilir veya 0530 250 54 85 numaralı telefonu arayabilirsiniz.

Sayfadaki “WhatsApp ile Randevu” düğmesi hazır bir mesajla yazışma başlatır, “Hemen Ara” düğmesi ise doğrudan arama yapmanızı sağlar. Mesajınızda adınızı, kısaca başvuru nedeninizi ve varsa tanınızı belirtmeniz, uygun gün ve saatin planlanmasını kolaylaştırır. Adres: Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Onkoloji Hastanesi, Çiftlikköy Kampüsü, Yenişehir/Mersin. Daha önce yapılan tetkik ve tedavilere ait belgeleri yanınızda getirmeniz, ilk görüşmenin verimli geçmesine yardımcı olur.