Kemoterapi: Nasıl etki eder, nasıl uygulanır?

Nedir?

Kemoterapi, kanser hücrelerinin büyümesini ve bölünmesini bozmayı amaçlayan ilaç tedavisidir. İlaçlar kan dolaşımına karışabildiği için vücudun farklı bölgelerindeki tümör hücrelerine ulaşabilir; bu yüzden sistemik tedavi olarak adlandırılır.

Amaç her hastada aynı değildir. Bazı durumlarda tümörü küçültmek, bazılarında ameliyat veya radyoterapiden sonra geride kalabilecek hücreleri azaltmak, bazılarında ise hastalığı kontrol altında tutmak ve belirtileri hafifletmek hedeflenir.

Nasıl etki eder?

Kanser hücreleri sağlıklı hücrelere göre daha sık bölünür. Kemoterapi ilaçları DNA yapımını, hücre iskeletini veya bölünme aşamalarını etkileyerek bu süreci aksatır. Sisplatin ve karboplatin gibi platin bileşikleri, paklitaksel ve dosetaksel gibi taksanlar, florourasil, kapesitabin ve gemsitabin gibi antimetabolitler, doksorubisin gibi antrasiklinler farklı noktalardan etki eden örneklerdir.

Sağlıklı ama hızlı bölünen dokular da etkilenebilir. Kan hücreleri, ağız ve bağırsak iç yüzeyi ile saç kökleri bu nedenle yan etkilerin sık görüldüğü yerlerdir. İlaç seçimi, dozu ve aralığı kılavuza ve kişinin organ fonksiyonlarına göre ayarlanır.

Hangi kanserlerde kullanılır?

Kemoterapi akciğer, meme, kolorektal, mide, pankreas, yumurtalık kanseri ve birçok lenfoma ile başka tümörlerde tedavi planının parçası olabilir. Bazı kanserlerde tek başına, bazılarında hedefe yönelik ilaç veya immünoterapi ile birlikte kullanılır.

Hangi tedavinin uygun olduğu; kanserin türü, evresi, moleküler özellikleri ve genel durum birlikte ele alınarak, ilgili branşların katıldığı tümör konseyinde konuşulur.

Nasıl uygulanır?

Birçok protokol damar yoluyla, günübirlik tedavi ünitesinde uygulanır. Bazı ilaçlar ağızdan tablet veya kapsül şeklindedir. Kurslar arasında iyileşme için ara verilir; toplam süre haftalar veya aylar sürebilir.

Uygulamadan önce kan sayımı, böbrek ve karaciğer testleri gözden geçirilir. Bulantı profilaksisi ve gerektiğinde büyüme faktörü gibi destek adımları plana baştan yazılır. Doz, yan etki veya laboratuvar sonucuna göre ertelenebilir ya da azaltılabilir.

İzlemde kan tahlili, görüntüleme ve belirti sorgusu birlikte okunur. Doz veya tarih, yan etki ve organ fonksiyonuna göre değiştirilebilir. Evde kullanılan ilaç listesi her kontrolde güncellenir. Ani ateş, nefes darlığı, kontrolsüz ishal veya kanama aynı gün haber verilir.

Olası yan etkiler

Bulantı, yorgunluk, iştah değişikliği, saç dökülmesi, kabızlık veya ishal, ağız yaraları ve enfeksiyona yatkınlık görülebilir. Bazı ilaçların kendine özgü etkileri vardır: örneğin bazı platinler sinir uçlarını, bazı antrasiklinler kalbi etkileyebilir. Bu etkiler herkeste olmaz ve çoğu destek tedavisiyle yönetilir.

Ateş, nefes darlığı, kontrol edilemeyen ishal, kanama veya göğüs ağrısı gibi belirtiler aynı gün değerlendirilmelidir. Hangi belirti için nereye başvurulacağı tedaviye başlamadan konuşulur.